Coachbegrippen

A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z

A

Acceptance and Commitment Therapy
ACT, ontwikkeld door Steven Hayes, de methode richt zich op de manier waarop mensen met hun gedachten omgaan, met als doel niet te blijven vechten tegen belemmerende gedachten maar accepteren dat ze er zijn, waardoor het mogelijk wordt zich in het leven te gedragen volgens de persoonlijke waarden.
Affirmatie
is het bewust versterken van een positief idee door het regelmatig voor je zelf te herhalen
Afhankelijkheid
steun of hulp zoeken en zichzelf ondergeschikt en niet zelfstandig beschouwen; zich genoodzaakt voelen meer op anderen te vertrouwen. Bij wederzijdse afhankelijkheid zijn beide of meerdere partijen nodig zijn voor optimaal functioneren.
Agressie
bewust of onbewust grensoverschrijdend gedrag waarmee iets of iemand schade wordt berokkenend om iets te bereiken
AI
is de afkorting van artificial intelligence (kunstmatige intelligentie), robots die geprogrammeerd zijn om te leren. Ze worden o.a. ingezet om cv’s automatisch te analyseren
Alert
waakzaam, snel reagerend
Allergie
een sterk negatief gevoel bij het gedrag van een ander. Volgens de theorie van de kernkwadranten drijft de allergie iemand in zijn valkuil, maar je kunt er ook van leren
Ambitie
is gedrag tonen dat gericht is op ontwikkeling en succes; een collectieve ambitie is de gezamenlijk inzet van een team of organisatie om een doel te bereiken
Arbeidsbelasting
komt voor in verschillende vormen, de fysieke en de psychosociale arbeidsbelasting; de laatste vaak afgekort als PSA, hieronder vallen alle vormen van werkstress
Arbeidsdsmarkt
een abstracte markt waar werkgevers en werkzoekenden elkaar treffen. Werkgevers zoeken door middel van vacatures personeel; vaak roepen zij daarbij hulp in van intermediairs als uitzend- en werving & selectiebureaus.
Archetypen
oerbeelden, menselijke karakters of symbolen de ieder mens onbewust ervaart. Volgens Jung (psychoanalist, 1875-1961) duidt dat op het collectieve onbewuste. Archetypen worden gebruikt in sprookjes en volksverhalen.
Assertief
doelgericht opkomen voor jezelf, de eigen mening respecteren en dit zelfbewust én tactvol -zonder de ander te kwetsen- duidelijk maken. Assertief gedrag is een bewuste keus.
Associëren
een verbeeldings- en geheugentechniek: het verbinden van begrippen, woorden of objecten die niets met elkaar te maken hebben.
Attitude
een houding (gedrag en houding en manier van denken op basis van kennis en ervaring) ten opzichte van iets of iemand.
Authentiek
echt; oorspronkelijk
Autonomie
zelfbeschikking, keuzevrijheid in verbinding met en respect voor jezelf en anderen. Onafhankelijk en gecontroleerd, maar los van ‘vanzelfsprekende’ normen en waarden, bewuste keuzes maken.
Autoriteit
iemand met gezag vanwege kennis of op basis van positie

B

Babyboom
na-oorlogse geboortegolf, sterke toename van de bevolking gedurende een korte periode. In Nederland na de 2e Wereld Oorlog van 1945-1955, de VS kent een babyboom na de Golfoorlog. In de 21e vormt de vergrijzing van de babyboomers een groot probleem omdat dan veel mensen tegelijk uit het arbeidsproces treden.
Beditatie
bewust lichamelijk ontspannen op bed bij het slapen gaan. Of op de rand van je bed ’s morgens bij het opstaan, het helpt je overdag focus te houden en vermindert stress. Het is een alternatief voor meditatie.
Beelddenken
is ruimtelijk denken en zintuiglijk ervaren; het is een associatieve manier van denken en staat tegenover taaldenken. Beelddenkers hebben een voorkeur voor het gebruik van de rechter hersenhelft.
Belang
waarde of voordeel; belangeloos is onbaatzuchtig
Berne, Eric
Grondlegger van de Transactionele Analyse. Hij heeft veel geschreven over psychologie, relaties en communicatie o.a. The structure and dynamiscs of organizations and groups; Games People Play; What do you say after you say hello?
Betrokkenheid
ergens in opgaan en het resultaat belangrijk vinden, te veel betrokkenheid kan leiden tot stress
Bevlogenheid
een positieve gemoedstoestand, dat motiveert –  gericht op het bereiken van een doel (werk/studie/taak), kenmerkend zijn de vitaliteit en toewijding en een goed gevoel; een geluksgevoel dat voor een belangrijk deel van binnen uit te beïnvloeden is
Bewust
met opzet, bedoeld, weloverwogen
Bewustzijn
weten wat je ziet, hoort of voelt en dat kunnen vertellen
Binnenwereld
dat deel van een mens dat de buitenwereld niet kan zien, zoals gedachten, gevoelens en emoties
Biografisch werk
een veel toegepaste techniek bij loopbaancoaching en outplacement. Door het schrijven van de biografie of het levensverhaal, kunnen patronen (de rode draad) zichtbaar worden in wat belangrijk was (en is). Door de inzichten te verbinden met het hier en nu kun je keuzes maken voor de toekomst.
Bioritme
het natuurlijke ritme van de ingebouwde biologische klok dat ons fysiek en emotioneel reageren beïnvloedt. Het reageert bijv. op het wisselen van dag en nacht, zomer naar winter. Het kan ontregeld raken door nachtdiensten, een jetlag, de omschakeling van winter naar zomertijd, stress of structureel laat naar bed.
Bore-out
vervelingsziekte, ontstaat als mensen langdurig onderbelast zijn of het werk niet (meer) boeit. De gevolgen zijn vergelijkbaar met die van burn-out zoals emotionele problemen en allerlei (vage) lichamelijke klachten en gedragsproblemen.
Brainstormen
een  manier om nieuwe ideeën te bedenken en de creativiteit te stimuleren; een associatietechniek
Burn-out
(of burnout) een verstoord evenwicht tussen werk en privé, dat zich uit in lichamelijke en emotionele uitputting en een negatief oordeel over eigen prestaties. Kenmerken zijn weerzin om naar het werk te gaan, het gevoel te kort te schieten, schuldgevoel, moeheid en moedeloosheid, negatief, zich isoleren en terugtrekken
Buzzwoord
een modern woord dat gonst, het lijkt er op dat iedereen ineens dat woord gebruikt. Het woord zegt vaak niet veel, vergelijkbaar met containerbegrip.
Byron Katie
ontwikkelde een methode van 4 kernvragen om energieverslindende gedachten te onderzoeken:
  1. Is het waar?
  2. Hoe reageer je?
  3. Kun je één stressvrije gedachte bedenken om dat te geloven?
  4. Hoe zou je situatie er uitzien zonder die gedachte?

C

Cialdini, Robert
hoogleraar psychologie en marketing, hij heeft 6 universele principes ontwikkeld over beïnvloeding en overtuigen
Coachen
doelgerichte begeleiding bij persoonlijke en professionele ontwikkeling, vergroten van zelfbewustzijn en eigen regelmogelijkheden. Onderzoeken wat je denkt, doet, drijft of tegenhoudt, verkregen inzichten omzetten in actie tot groei. Kenmerk: gelijkwaardigheid, vergroten zelfinzicht door reflectie en eigen verantwoordelijkheid van gecoachte.
Coaching on the job
intensieve, persoonlijke begeleiding op de werkplek. Het biedt ondersteuning bij het bereiken van gewenst duurzaam resultaat.
Cognitief
betrekking op het denkproces
Comfortzone
de prettige zekerheid van bekend zijn, ook al ben je niet gelukkig met de situatie
Commitment
een vrijwillige belofte waar je je aan verbindt om op enig moment het afgesproken gedrag te laten zien, omdat je je emotioneel en moreel betrokken voelt bij het afgesproken resultaat.
Communiceren
door middel van gedrag (praten, en luisteren,zuchten en knikken,houding en gebaren) communiceren we met elkaar; verbinding zoeken waarin uitwisseling is van gedachten en gevoelens. Alle interacties bij elkaar zijn het communicatieproces.
Compassie
meevoelen met anderen. Zelfcompassie is acceptatie van jezelf met alles er op en er aan, dus ook als je een fout maakt of niet helemaal tevreden bent over jezelf.
Competenties
het vermogen om taken die essentieel zijn voor een rol of functie uit te voeren; een meer of minder ontwikkelbare bekwaamheid voor een taak of functie die getoetst wordt op grond van kennis, vaardigheden en gedragskenmerken. Voorbeelden van competenties zijn: plannen en organiseren; delegeren; overtuigingskracht; sensitiviteit; luisteren; schriftelijk communiceren; omgevingsbewustzijn; zelfstandigheid; integriteit en nog heel veel meer.
Complementair
aanvullend; in de TA is complementaire communicatie instemmend en elkaar ondersteunend
Compliment
waardering voor iemand uitspreken of tonen met een schouderklopje, een blik of de duim opsteken; als een compliment gegeven wordt naar aanleiding van bepaald gedrag, kan het werken als stimulans. Sinds 2003 is 1 maart de Nationale Complimentendag
Conflict
botsing of ruzie tussen twee of meer personen; kenmerkend zijn geen begrip hebben voor gezichtspunten van de ander
Conflictcoaching
Bemiddeling bij spanning of conflicten, met aandacht voor de sfeer, naar elkaar luisteren, bereidheid tot begrip én bewaken van ieders individuele verantwoordelijkheid.
Congruent
wat je zegt en doet komt overeen met wat je gezicht laat zien, als je iets serieus vertelt met een lachend gezicht is dat niet congruent en het brengt mensen in verwarring.
Containerbegrippen
woorden die zo algemeen zijn dat iedereen daar een eigen invulling aan kan geven (vaagtaal). Voorbeelden van containerbegrippen zijn participatiesamenleving of zoals je in vacatures vaak ziet pro-actief, flexibel, gemotiveerd; allemaal woorden die zonder verdere invulling vaag, onduidelijk en misleidend zijn.
Coping
hoe je omgaat met en het hoofd biedt aan lastige situaties en problemen
Covey, Stephen R.
(1932-2012) managementgoeroe in effectief leiderschap, schreef de bestseller The 7 habits of highly effective people – een boek over het veranderen van zelfondermijnend gedrag. De 7 eigenschappen zijn:
  1. wees proactief (je bent verantwoordelijk voor je eigen leven)
  2. begin met het eind voor ogen
  3. begin bij het begin (zelfmanagement)
  4. denk in win/win (het wederzijds voordeel)
  5. eerst begrijpen om begrepen te worden (luisteren en je verplaatsen in het referentiekader van de ander)
  6. werk synergetisch (het geheel is meer dan de som der delen)
  7. houd de zaag scherp (zorg goed voor jezelf)
Creatiespiraal
model van Marinus Knoope, zijn uitgangspunt is dat mensen beschikken over die kwaliteiten die ze nodig hebben voor het realiseren van hun wensen. Hij beschrijft dat in zijn boek De creatiespiraal natuurlijke weg van wens naar werkelijkheid
Creativiteit
het vermogen iets nieuws te bedenken of te maken of een oplossing voor een probleem te vinden
Cultuur
een abstract, vaak ongrijpbaar aspect van een organisatie, ook wel de onderstroom genoemd. Het zijn de ongeschreven regels en ingesleten gedragspatronen
CV
curriculum vitae letterlijk: loop van het leven – een beknopte beschrijving van je lerende en werkende leven met informatie die er toe doet bij sollicitaties

D

Demotie
vrijwillig of onder druk teruggaan in functie en salaris; degradatie
Dialoog
samenspraak tussen twee mensen
Dienend leiderschap
verschuiving van controle en sturen naar vertrouwen en begeleiden, in plaats van regels gedeelde waarden en een collectieve ambitie; leidinggevende heeft de verantwoordelijkheid anderen te laten schitteren
Divergent
divergent denken, is vergelijkbaar met brainstormen, leidt tot het genereren van nieuwe ideeën; het staat tegenover convergent denken: het zoeken naar de enig mogelijke oplossing
Doel
een droom met een deadline (definitie van Jeff Gaspersz hoogleraar innovatie)
Doodles
tekeningen zonder duidelijk doel of krabbels die je onbewust maakt tijdens een overleg of een telefoongesprek
Dramadriehoek
een hulpmiddel om te analyseren wat er gebeurt in conflictsituaties en zich herhalende discussies. Het model van Steve Karpman vindt zijn oorsprong in de Transactionele Analyse
Droom
beelden en gebeurtenissen die je in je slaap ziet en beleeft;
wens waarvan je hoopt dat het gaat gebeuren
Drijfveren
de motivatie achter bepaald gedrag, wat beweegt je om iets te doen.
Dunning-Kruger effect
competente mensen die twijfelen aan hun capaciteiten en incompetente mensen die zichzelf juist overschatten en geen greintje van onzekerheid kennen. Dit vertekende zelfinzicht is een bekend psychisch verschijnsel en is het tegenovergesteld van het imposter verschijnsel.
Duurzaam inzetbaar
het vermogen van een medewerker om blijvend waarde toe te voegen aan de (arbeids)organisatie en zelf de meerwaarde ervan ervaart
Dweck, Carol
professor in de psychologie, ze deed onderzoek naar leergedrag, motivatie en intelligentie. De theorie over groeimindset en fixed mindset is van haar.

E

E-coaching
coaching met behulp van email, skype en/of chat
EFT
Emotional Freedom Techniques, is een in coaching steeds vaker toegepaste therapie die verstoringen in het energiesysteem kan verhelpen. Kenmerkend voor de methode is het kloppen op meridiaanpunten. De toepassing is bij angsten, stress en traumaverwerking.
Ego
het ik – in de therorie van Freud (neuroloog, 1856-1939) een van de drie delen van de persoonlijkheidsstructuur. Het ego is het deel dat moet omgaan met de realiteit en de buitenwereld. Daarnaast gebruikte hij het id (het het), dat overeenkomt met ‘dierlijke’ instincten – een pasgeboren baby is alleen maar id en het superego, het bewustzijn en de moraliteit. Het houdt de impulsen van het id onder controle en belast het ego met schuldgevoel.
Egoposities
of het OVK model, is een van de belangrijkste modellen uit de TA, elke positie is een samenhangend geheel van denken, voelen en handelen waarmee we op een bepaald moment een deel van onze persoonlijkheid laten zien.
Eigenaarschap
zich verantwoordelijk voelen voor inzet om het eindresultaat te bereiken
EMDR
(Eye Movement Desensitization and Reprocessing) is een therapie waarbij kwellende, traumatische herinneringen vervagen door met de ogen te bewegen. Het wordt toegepast bij mensen met een posttraumatisch stress syndroom. De therapie vindt ook steeds meer toepassing in de coachpraktijk.
Emoties
bang, boos, blij en bedroefd zijn de basis emoties, alle andere emoties zijn daar van afgeleid. Emotie is een proces dat begint met een automatische inschatting van een situatie gebaseerd op de persoonlijke ontwikkeling, gecombineerd met lichamelijke veranderingen en emotioneel gedrag. Paul Ekman spreekt van universele emoties. Hij ontdekte dat de gezichtsuitdrukking van die basisemoties door mensen over de hele wereld worden herkend. Door opvoeding of omstandigheden kunnen de natuurlijke emoties vervormd raken.
Emotionele intelligentie
het herkennen van eigen gevoelens en die van anderen; jezelf kunnen motiveren en impulsen beheersen
Empathie
het vermogen je in te leven in de belevingswereld van de ander
Empowerment
een verhoogde bereidheid tot experimenteren, creativiteit en leren
Endorfine
ook wel gelukshormoon, een morfineachtige stof die door de hersenen worden aangemaakt
Energie
de fysieke en geestelijke kracht om werk te verzetten; het energieniveau is individueel en afhankelijk van in- en externe factoren
Erkenning
gezien worden, feedback en waardering krijgen
Extravert
mensen die meer gericht zijn op de buitenwereld en hun sociale omgeving, in tegenstelling tot meer introverte mensen

F

Feedback
terugkrijgen van anderen hoe je gezien en ervaren wordt.
Feedback geven: rekening houden met eigenwaarde van de ander, het juiste moment kiezen, de tijd nemen en positief eindigen. Maak het specifiek met aandacht voor vorm, effect op anderen / resultaat en hoe in toekomstige situaties.
Feedback ontvangen: luisteren, diep adem halen voor een assertieve niet defensieve reactie, herhalen en samenvatten.
Flexwerker
Iemand die tijdelijk een functie vervult. Al het tijdelijke werk is flexwerk; of het nu een contract is voor een week, een paar maanden of een jaar, via een uitzendbureau als freelancer of als oproepkracht.
Flow
een positief gevoel bij intrinsieke bevredigende activiteiten. Een optimale, harmonische ervaring waarbij gevoelens, gedachten en verwachtingen in evenwicht zijn; volledige betrokkenheid bij het moment dat een aan geluk grenst. Het is de meest productieve en energie gevende staat waarin een mens kan verkeren.Voorwaarden: heldere doelen, directe feedback, evenwicht in vaardigheden en uitdaging. Het begrip is bedacht en beschreven door Mihaly Csikszentmihalyi.
Focus
geconcentreerd gericht op een doel
Fordisme
genoemd naar Henri Ford (van het gelijknamige automerk; het betreft de economische groei in de periode van 1940 tot 1970, waarin er en duidelijke overgang was in de ontwikkeling van landbouw naar industrie en massaproductie.
Framing
een beeld of woorden zo vaak herhalen dat het overtuigt en als feit wordt aangenomen. Bijv. Ouderen zijn duur, niet flexibel en vaak ziek.
Frustratie
een emotionele toestand die iemand belemmeren zijn verwachtingen of doelen te realiseren
Frustratietolerantie
om kunnen gaan met tegenslag zonder al te veel van slag te raken en impulsief te reageren. Een voorbeeld: een computerprogramma reageert niet  zoals je verwacht en je zit direct met je handen in het haar of begint te schelden en te smijten.

G

Gedrag
bewust en onbewustbare acties en reacties
Gedragskenmerk
specifieke, observeerbare gedragingen
Gedreven
passievol en energiek
Gelijkwaardig
met dezelfde rechten en waarde, wat niet wil zeggen dat je gelijk bent; het is de basis voor een coachrelatie
Geluk
in de definitie van Bohlmeijer (2013)is geluk een combinatie van emotioneel, psychologische en sociaal welbevinden. Ab Dijksterhuis – schrijver van het boek Op naar geluk. De psychologie van een fijn leven stelt dat geluk wordt bepaald door drie factoren:
  1. gedrag (50% zelf te beïnvloeden)
  2. genen (40%)
  3. omstandigheden (10%)
Geluksgevoel
Endorfine is een stof dat de hersenen ontwikkelen en een geluksgevoel oproept na lichamelijke inspanning als hardlopen, het eten van chocola, chilipepers of door te lachen. Drie minuten je mondhoeken omhoog schijnt al effect te hebben 🙂
Gevoelens
fysieke gewaarwording; zoals koud, warm, pijn, honger, vermoeidheid. Ook emoties als bang, boos, bedroefd en blij kunnen fysieke gewaarwordingen oproepen; een lichamelijke sensatie, veranderde spierspanning en adrenaline als onbewuste reactie op iets wat gebeurt of (mogelijk) gaat gebeuren.
Gouden kooi syndroom
werk blijven doen zonder motivatie of uitdaging omdat het salaris zo hoog is dat geen andere werkgever bereid is dat te betalen
Groepsdynamiek
(onbewuste) processen die tussen mensen spelen in een groep; denk aan er bij horen of er buiten vallen; wij, zij houding, groepsdruk.

H

Halo effect
een positieve oordeel over iemand op basis van één kwaliteit of kenmerk dat wordt doorgetrokken over alle kenmerken
Harmonie
eensgezind, in overeenstemming met elkaar – tegenstelling van conflict Kenmerk: bereidheid tot begrijpen van de ander
Hiërarchie
is de rangorde en de gezagsverhouding in een organisatie
Holografie
een organisatievorm zonder managers en bureaucratie. Een voorbeeld dat vaak wordt aangehaald is het Braziliaanse Semler
Horn effect
een negatief oordeel dat gevormd wordt over iemand op basis van een voor de waarnemer negatief kenmerk
HSP
mensen van wie de zintuigen gevoeliger zijn voor indrukken dan ‘normaal’ worden wel hoog sensitief of hooggevoelig genoemd (Highly Sensitive Person, term van E.N. Aron). Zij horen, zien, ruiken, proeven, voelen en ervaren meer intens dan gemiddeld, waardoor zij soms het gevoel hebben overladen te worden.
Human Dynamics
inzicht in ontwikkelingsmogelijkheden op basis van mentale, fysieke en emotionele persoonlijke dynamieken Boek: Human Dynamics, Samen leven, samen werken, Sandra Seagal en David Horne

I

Identiteit
bewustzijn van een zelfbeeld en een of meer kwaliteiten
Imposter verschijnsel
het gevoel dat je eigenlijk een bedrieger bent, niet zo bekwaam als anderen denken waardoor je voortdurend op je tenen moet lopen uit angst door de mand te vallen. Het is het tegenovergestelde van Dunning-Kruger effect
Initiatief nemen
proactief zijn, niet wachten tot anderen in actie komen maar zelf aanpakken; verantwoordelijkheid nemen
Innerlijke criticus
de inwendige stem of rem; intern opgeslagen normen en waarden, twijfels en overtuigingen die je behoeden voor het zetten van onbezonnen stappen.
Intimidatie
angst bij iemand oproepen door met zinspeling op dreiging van (lichamelijk) geweld
Intrapreneurship
intern ondernemerschap, ondernemend gedrag dat mensen tonen binnen de grenzen van het bedrijf waar ze in dienst zijn
Intrinsiek
vanuit de persoon zelf. Intrinsieke motivatie bijvoorbeeld, dan doe je iets omdat je het graag doet en niet voor de waardering van anderen of om te ontkomen aan straf.
Introvert
mensen die meer naar binnen gericht zijn, in tegenstelling tot extraverte mensen.
Intuïtie
heel snel weten, bewust of onbewust een situatie waarnemen en ineens weten wat je moet doen. Luisteren naar je onderbuik.
Inzicht
besef; begrijpen hoe iets in elkaar zit; binnen coaching is inzicht vooral een voorwaarde om te leren, pas als je begrijpt wat je doet en waarom je op een bepaalde manier reageert kun je leren je gedrag te veranderen
Intervisie
 instrument voor professionele en persoonlijke ontwikkeling. De deelnemers aan het gestructureerde overleg zijn  gelijkwaardige professionals.
IJsberg
metafoor voor het bewuste en zichtbare deel, het topje van de ijsberg en het onbewuste niet waarneembare deel, dat onder de waterspiegel ligt (het model komt van Fechner, experimenteel psycholoog)

J

Jobcoaching
begeleiding bij het vinden van een passende baan die aansluit bij de persoonlijke mogelijkheden en ambities
Jobcrafting
het eigen werk meer betekenis geven met aanpassingen in de taak, de relaties of de taakopvatting en daarmee de motivatie voor het eigen werk positief beïnvloeden. Jobshaping en baanboetseren zijn andere benamingen die je tegen komt voor deze in opkomst zijnde ontwikkeling.
Jobmarketing
de werkzoekende is zijn eigen product dat hij door en door kent. Hij weet voor welk probleem hij de oplossing is en maakt dat bekend aan de arbeidsmarkt om zijn doel, de ideale werkplek te bereiken.

K

Kernkwaliteiten
een veel gebruikt model van Daniel Ofman. Het kwadrant bestaat uit de Kwaliteit, de Valkuil, de Uitdaging en de Allergie. Bij een teveel van de kwaliteit dreigt iemand in zijn valkuil te stappen, hetzelfde geldt als de allergie geprikkeld wordt.
Keuzestress
stress die wordt veroorzaakt door een zo grote hoeveelheid van keuzemogelijkheden, dat iemand overspoeld raakt en niet meer kan kiezen uit angst de verkeerde keus te maken.
Kindercoach
een aparte tak aan de coachboom met duidelijk raakvlakken op het vlak van speltherapie, pedagogiek en ontwikkelingspsychologie.
Klokkenluider
iemand, vaak een werknemer, die misstanden of onrechtmatig handelen publiek maakt.
Kokervisie
ook wel tunnelvisie is een eenzijdige kijk op een situatie; oogkleppen op hebben. De vaste overtuiging dat de eigen verklaring klopt; er is sprake van onwil of onkunde om verder te kijken dan het eigen aandachtsgebied.
Kolb, D.
ontwikkelde als pedagoog de leercyclus van concreet ervaren, waarnemen, inzicht naar experimenteren. Leerstijlentest van Kolb is hierop gebaseerd
Kritiek
oordeel, vaak gezien als negatief en afkeurend
Kübler-Ross, Elisabeth
bekend geworden door haar werkzaamheden rond rouwverwerking. Er zijn 5 fasen bij het omgaan met verlies die iedereen doorleeft, maar bij iedereen anders verloopt. Respect voor het proces en bewustzijn dat dat geduld vraagt, is helpend. De fasen zijn:
  1. ontkenning
  2. boosheid
  3. onderhandelen en strijden
  4. verdriet
  5. acceptatie en loslaten.

L

Leidinggeven
belast zijn met het leiden, sturen, motiveren en beïnvloeden van anderen om (organisatie)doelen te realiseren. Covey geeft de volgende definitie van leidinggeven: het potentieel van medewerkers zo communiceren dat ze zelf gaan zien dat het waar is en innerlijke groei in gang zetten
Leiderschap
initiatief en verantwoordelijkheid nemen en richting geven in een groep of persoonlijk, dan is er sprake van persoonlijk leiderschap
Levensposities
vier manieren van kijken naar de wereld, die de basis vormen van hoe je zelf in de wereld staat; het model komt uit de transactionele analyse
Levensloop
bestaat uit zes fasen, zuigeling, peuter, kleuter, puber, volwassene en oudere. Die stadia kunnen elkaar overlappen, zo komt Levinson tot de volgende indeling:
  1. 0 – 22 kindertijd en adolescentie
  2. 17 – 45 vroeg volwassenheid
  3. 40 – 65 middelbare leeftijd
  4. 60 – en ouder late volwassenheid

Omdat we steeds langer leven, klinken er geluiden om die laatste fase nog verder onder te verdelen.

Levensverhaal
of biografie, herinneringen oproepen, verzamelen en chronologisch opschrijven. Het kan helpen om je leven bewuster te beleven en betekenis te geven
Lifecoaching
is gericht op persoonlijk welzijn, stilstaan bij de zin van het leven en het leven dat je wilt leiden.
LSD
Luisteren-Samenvatten-Doorvragen een veel toegepaste afkorting in trainingen voor gesprekstechnieken
Logosynthese
Blokkerende emoties, storende overtuigingen en pijnlijke herinneringen neutraliseren door het uitspreken van drie zinnen. Een eenvoudige methodiek geschikt voor zelfcoaching. In zijn boek Wonderen met Woorden beschrijft Willem Lammers hoe
Loopbaancoaching
of loopbaanbegeleiding is gericht op het maken van keuzes in de loopbaan of het vinden van nieuw werk onder begeleiding van een loopbaancoach of loopbaanadviseur. Oriëntatie op je loopbaan bestaat uit verschillende fasen:

  • Bepalen van persoonlijke waarden, doelen en vermogens; wat neem je mee, wat zijn je kwaliteiten, wat is belangrijk voor je en waar loop je warm voor
  • Loslaten en opnieuw beginnen en trouw blijven aan jezelf
  • Personal branding, je cv en je 30 seconden ‘of fame’
  • Actieplan
Luisteren
horen wat er gezegd wordt, is een actieve vaardigheid die bestaat uit zonder onderbreking oprecht belangstelling tonen; contact houden met ogen en te hummen en vragen te stellen.
Loyaliteit
moreel verbonden voelen; trouw zijn en eigen gedrag en behoeften aanpassen aan anderen, bijv. ouders, partner, organisatie

M

Macht
invloed uitoefenen; het vermogen vanuit overwicht anderen de eigen wil op te leggen of hen verleiden te volgen
Manipulatie
overwicht krijgen door (bewust) te mikken op iemands waarden en fatsoensnormen, zodat deze zich onzeker en onmachtig gaat voelen
Mantra
een zin, woord, gedicht of klank die door hardop of in gedachten steeds te herhalen een haast magisch effect krijgt. Wordt veel gebruikt bij mediteren. Het woord komt uit het Sanskriet en betekent instrument van de geest
Marshmallow-experiment
kleuters worden getest op hun weerstand tegen de verleiding van de korte termijn of de beloning die in het vooruitzicht is gesteld.
Maslow, Abraham
ontwikkelde de behoeftenpiramide. Hij ging er van uit dat we verschillende behoeftenniveaus hebben. Pas als aan de eerste fysieke behoeften als eten, drinken en een dak boven het hoofd voldaan is, komt er ruimte voor het volgende niveau de veiligheid en daarna de sociale geborgenheid en de behoefte aan erkenning en waardering. Het hoogste niveau van de piramide is op spiritueel niveau, de behoefte aan zelfactualisering.
MBTI
Meyers-Briggs Type Indactor is een model om persoonlijke eigenschappen in kaart te brengen op vier verschillende dimensies. Iedereen heeft twee voorkeur dimensies met een dominante.
Mediation
conflictbemiddeling; met hulp van een onafhankelijke bemiddelaar, de mediator, ruziënde partijen met elkaar in gesprek brengen met als doel het probleem samen op te lossen. Kenmerk: vrijwillig maar niet vrijblijvend; veel toegepast bij echtscheiding, arbeidsconflicten, zakelijke conflicten en burenruzie.
Mediator
bemiddelt bij wrijving tussen personen, door communicatie weer op gang te brengen, begeleidt gesprekken, bewaakt het proces en helpt zoeken naar oplossingen.
Mentaliseren
okunnen voelen en denken over je eigen voelen en denken en dat van anderen; het is te ontwikkelen door de eigen gedachten en gevoelens en die van anderen te observeren en de eigen overtuigingen leren te relativeren.
Mentale modellen
(gedrags)regels in ons hoofd die het mogelijk maken automatisch te handelen, mentale modellen zijn een barriere voor vernieuwing. Stereotypen zijn Duitsers drinken bier, Amerikanen zijn dik, Nederlanders zijn zuinig
Mentor
een ervaren persoon die de ontwikkeling van een nieuwkomer op afstand begeleidt
Metacommunicatie
praten over de manier en de toon van de communicatie met elkaar
Metafoor
een beeldspraak, een vergelijking of een overdrijving. Een bekend voorbeeld: De kameel is het schip van de woestijn
Mindfulness
bewuste aandacht voor het moment, de mogelijkheid je gedachten te observeren zonder er in verstrikt te raken. Stil staan bij wat er gebeurt en accepteren wat er is (oorsprong komt uit Boedisme, Kabatt-Zinn heeft toepasbaar gemaakt voor westers gebruik). Uitschakelen van de automatische piloot en een oordeel, maar actief bewustzijn van zintuigen ruiken, horen, zien, proeven en voelen. Mindfulness heeft positief effect op de gezondheid, vooral bij spanning, depressieve klachten en (eet)stoornissen.
Mindmap
een stimulerend hulpmiddel om te brainstormen, problemen op te lossen, plannen en notities te maken of te studeren. Mindmappen is een creatief en dynamisch proces op papier. Gewerkt wordt met verschillende kleurtjes woorden en tekeningen. Begin met een vraag of tekening midden op een vel papier en zet er alle woorden die in je opkomen in willekeurige volgorde om heen.
Mindmassage
brengt beweging in het brein, draagt bij aan ontspanning en maakt meer stressbestendig
Mindset
manier van denken;
– een groeimindset is denken dat je eigen intelligentie en capaciteiten verder kunt ontwikkelen
– bij een fixed mindset ga je er van uit dat je vermogens aangeboren talenten zijn
Mintzberg, Henry
een authoriteit op het gebied van organisatiestructuren
Missie
het doel van een organisatie of persoon
Moodboard
een creatieve zoektocht met kleuren, beelden en woorden naar wat je drijft of bezighoudt. Toepassing: stimuleren van intuïtie
Motivatie
de innerlijke wens iets te bereiken en er een prestatie voor willen leveren. Van leidinggevenden wordt verwacht dat zij medewerkers motiveren, het is zeer de vraag of motivatie van buiten kan komen.
Multi-jobbing
werken in meerdere banen – vooral in Amerika gebruikelijk daar wordt het moonlighting genoemd.
Multitasken
als een computer meerdere taken tegelijk doen, het heeft slechts de schijn van efficiënt werken. Hooguit kun je een basistaak waarbij je niet meer hoeft na te denken, combineren met iets anders.

N

Narcisme
een persoonlijkheidsstoornis die zich uit in een sterk gevoel van eigenwaarde en behoefte aan aandacht, uiterlijk gedrag is in eerste instantie charmant en innemend
Netwerken
vinden en gevonden worden in een web waarin mensen met verschillende belangen met elkaar zijn verbonden en bereid elkaar waar mogelijk over en weer te helpen
NLP
voluit neurolinguïstisch programmeren, is een model voor doelgerichte verandering, waarin de innerlijke beleving en het overdraagbaar maken van bijzondere menselijke vermogens centraal staan. (definitie Jaap Hollander)
Normen
gemeenschappelijke, algemeen aanvaarde regels waar gedrag op beoordeeld wordt

O

Objectief
bewust, doelgericht en al dan niet gestructureerd waarnemen
Omdenken
denktechniek om problemen te veranderen in mogelijkheden; ja,en .. in plaats van ja, maar
ergens de aandacht zo op concentreren dat iets anders niet wordt opgemerkt
Oplossingsgericht coachen
Er hoeft geen verband te zijn tussen het probleem en de oplossing, er is geen analyse van het probleem nodig.
Opstellingen
Een familieopstelling of organisatieopstelling is een ruimtelijke voorstelling van een systeem (met mensen of objecten). Een systeem is een samenstelsel van aan elkaar verbonden of elkaar beïnvloedende elementen, binnen bijvoorbeeld een familie of een bedrijf.
Bij een opstelling stelt de persoon met een vraag over zijn systeem, andere mensen – die een persoon of positie voorstellen uit dat systeem – intuïtief op in de ruimte. De situatie wordt als het ware nagespeeld, maar alleen de vraagsteller zelf komt ook werkelijk uit dat systeem. De andere spelers zijn door de vraagsteller uitgekozen om een rol te vervullen. Zonder dat vooral te veel over de situatie wordt verteld, maakt een opstelling het verborgen krachtenveld helder en de dynamiek binnen een systeem zichtbaar. Een opstelling kan zo inzicht geven in patronen en helpen belemmeringen te doorbreken. Het opstellingenwerk is ontwikkeld door Bert Hellinger, psychotherapeut.
Opstellingen werk wordt ook wel systemisch werk of systeemtheorie (niet te verwarren met het systeemdenken) genoemd.
Outplacement
intensieve persoonlijke en werkgerichte begeleiding bij het zoeken naar nieuw, passend werk na gedwongen ontslag
Overdracht
een beeld van een persoon, meestal een autoriteit uit de jeugd, projecteren op iemand anders in de stille hoop alsnog te krijgen wat gemist.
Overlevingsstrategie
Een gedragspatroon dat effectief was in jongere jaren, maar als volwassene eerder tegen dan mee werkt.
Overtuiging
Overtuiging is op basis van eerdere ervaringen komen tot standpunten en meningen. Positieve overtuigingen geven vertrouwen en werken stimulerend, terwijl negatieve overtuigingen (bijvoorbeeld als het gaat om een negatief zelfbeeld) juist tegenwerken.

P

Paradigma
de eigen bril beschouwen als de enige echte kijk op de werkelijkheid en de manier waarop naar de wereld gekeken kan worden
Parkinson, Wet van
de vraag naar tijd (of iets anders) past zich aan bij wat er maximaal van beschikbaar is. Heb je meer tijd beschikbaar dan heb je ook meer tijd nodig om te doen wat je moet doen.
Passie
drijfveer, een droom of doel waar je je volledig voor inzet
Patroon
repeterend gedrag dat verandering in de weg zit

  • een keer is toeval
  • twee keer is opvallend
  • drie keer is patroon!
Perfectionisme
is een positieve eigenschap zolang het he helpt je te verbeteren. De valkuil is dat je te hoge verwachtingen van jezelf hebt en daar niet aan kan voldoen, met faalangst en weinig zelfvertrouwen tot gevolg
Personal branding
de specifieke kwaliteiten waarmee jij je onderscheidt van je concurrenten op de arbeidsmarkt en dat helder en aantrekkelijk uitdragen
Personal coaching
persoonlijke coaching is werken aan vooral professionele doelen, waarbij je persoonlijk in het middelpunt
Persoonlijk leiderschap
het vermogen en de moed om zich in te zetten voor persoonlijke levensdoelen en daarbij eigen grenzen te verleggen.
Perspectief
het gezichtspunt, de positie van waaruit je een situatie bekijkt
Pestgedrag
herhaald ongewenst gedrag waar iemand geen verweer tegen heeft
Peter’s principle
promotie omdat je goed bent in je werk naar een hogere functie maar daarvoor niet over de juiste capaciteiten beschikken. Bijvoorbeeld een geweldige timmerman voorman maken, terwijl niets er op wijst dat hij ook goed is in leidinggeven. Peter J. Lawrence formuleerde het als volgt: Iedere werknemer in een hiërarchie zal opklimmen tot hij zijn niveau van incompetentie heeft bereikt.
Podiumangst
de adrenaline giert door je lijf, trillende knieën, koud zweet het hoort erbij, maar als het je belemmert in je prestaties dan is er actie nodig.
Polariteiten
tegenstellingen
Positieve psychologie
onderzoek naar emotioneel en sociaal welbevinden (of het ervaren van geluk) en de competenties die daaraan bijdragen. De positieve psychologie gaat niet alleen over positieve dingen. Het gaat vooral ook om veerkracht bij tegenslag. Martin Seligman en Mihaly Csikszentmihalyi waren de grondlegers van deze stroming.
Powernap
een korte, lichte, verkwikkende slaap – ook wel dutje – van ongeveer 20 minuten
Prioriteit
voorrang geven aan iets wat belangrijker is om te doen
Projectie
is het ervaren van iets in een mens, geur, woord of object dat onbewust haakt aan iets in jezelf en een emotie oproept. Soms zijn dat hele heftige positieve (verliefd) of negatieve (woede), vaak onverklaarbare emoties. Iedereen projecteert en dat projectie mechanisme kan het contact met anderen lelijk in de weg zitten.
Provocatief coachen
Ontregelt en polariseert, het vindt plaats op het snijvlak van contact, provocatie en humor.
Pygmalion
de Griekse beeldhouwer Ovidius werd verliefd op zijn beeld. Hij wenste dat ze echt was en zijn wens kwam uit. Het Pygmalion effect is een bekend begrip in de psychologie
PSA
psychosociale arbeidsbelasting, de meest voorkomende beroepsziekte van dit moment

Q

Quinn, Robert
(1946) managementgoeroe geeft in een model 4 perspectieven op management die bepalend zijn voor de organisatie-effectiviteit. Dit doet hij op twee assen flexibiliteit versus beheersing en intern versus extern. Het is te gebruiken om de effectieve waarden van een organisatie te beoordelen en om te onderzoeken welke rollen van managers concurrerend zijn met die waarden.
  1. het open systeem model
  2. het rationeel doel model
  3. het intern proces model
  4. het human relations model

R

Rapport maken (spreek uit: rappor)
 de manier van communiceren zo afstemmen op de ander dat klank, toon en beweging overeenkomen
Rationeel Effectieve Training
RET ook Rationeel Emotieve Therapie – niet de problemen maken het leven moeilijk, maar hoe we aankijken tegen problemen. De methode is ontwikkeld door Albert Ellis (1913-2007)
Reactief
reageren op omstandigheden; afwachtend gedrag tegenovergesteld van proactief gedrag.
Recruiter
werft personeel en doet de eerste selectie. Grote organisaties hebben een eigen afdeling binnen HRM, vaak ook wordt de functie ingehuurd bij externe recruitmentbureau’s
Referral recruitment
via het informele netwerk (medewerkers, sociale media) aan een baan komen
Referentie
een verwijzing naar iemand, de referent, die bereid is iets te vertellen over jouw eerdere functioneren. Er kan naar gevraagd worden tijdens een sollicitatieprocedure
Reflectie
weerkaatsen van licht bijvoorbeeld, maar ook terugkijken en bezinning; een veel toegepast instrument bij coaching of tijdens een opleiding om het leereffect te beoordelen. Kijk ook bij Zelfreflectie
Re-integratie
is de UWV schrijfwijze; reïntegratie is terugkeren in het arbeidsproces bij de eigen of een andere werkgever na een onderbreking door ziekte of ontslag
Reptielenbrein
dat deel van onze hersenen (de amygdala) dat primair reageert op situaties waardoor we onder invloed van adrenaline impulsief willen vechten, vluchten of bevriezen
Respect
waardering of bewondering voor iemand hebben; waardering krijgen om iets dat je kunt of hebt gedaan
Roos van Leary
een model waarmee relaties en interactie tussen mensen in kaart kan worden gebracht. Het basismodel is een verticale lijn (mate van dominantie: leidend – volgend) en een horizontale lijn (afstand of nabijheid van relatie: samen – tegen). Hieromheen staat een cirkel. De vier vakken die hierdoor ontstaan zijn gedeeld waardoor er acht gedragssecties ontstaan, samen de roos.

S

Schaamte
een pijnlijk gevoel over eigen handelen dat botst met eigen of algemene normen en waarden en we bij voorkeur verbergen
Script
het levensplan dat een kind onbewust maakt in zijn vroegste jeugd op basis van indrukken van en ervaringen met zijn omgeving (ouders en andere personen met invloed). Het levensscript (een concept uit de TA) bestaat uit geboden, verboden. Het is een manier van “oorzaak en gevolg denken” dat je deels meekrijgt uit de cultuur waarin je bent opgegroeid en die het handelen van nu beïnvloeden. Toen en daar gebeurtenissen hebben invloed op het hier en nu gedrag.
Scriptbesluit
een overlevingsbesluit; als volwassene grijpen we – vooral in situaties met stress – vaak terug op strategieën die we als kind hebben ontwikkeld.
Self-fulfilling prophecy
een voorspelling die is gebaseerd op verkeerde aannames komt uit en dat is voor de voorspeller het bewijs dat zijn aannames klopten
Senge, Peter, M
schrijver van De vijfde discipline, de kunst & praktijk van de lerende organisatie
Serendipiteit
bij toeval iets ontdekken
Situationeel leidinggeven
kent vier niveaus van bekwaamheid en bereidheid (de taakvolwassenheid) van de individuele medewerker

  1. instrueren = sturend
  2. stimuleren = coachend
  3. motiveren = steunend
  4. delegeren = overdragend

De vier niveaus zijn ontwikkeld door Hersey en Blanchard.

SMART
is een acroniem voor Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdsgebonden, toegepast bij het concreet maken van doelen. Tegenwoordig kom je ook SMARTIE tegen, waarbij de I voor Inspirerend en de E voor Energiek staat.
Sociale media
een verzamelnaam voor websites waar je (gratis) een account kunt aanmaken om informatie te delen in de vorm van tekst, beeld of geluid. De meest bekende zijn Wikipedia, Hyves, LinkedIn, Facebook, Twitter, YouTube, Google+ en Pinterest om er maar een paar te noemen
Speedcoachen
is een korte coachsessie van 15 tot 20 minuten, kenmerkend is de resultaatgerichtheid om van vraag tot inzicht te komen. Speedcoaching kan een laagdrempelige kennismaking met coaching zijn.
Spiegelen
verbaal en non-verbaal aansluiten bij de gesprekspartner (door dezelfde woorden te gebruiken, op gelijke toonhoogte en snelheid te spreken en min of meer dezelfde houding aan te nemen) schept vertrouwen; het kan positief bijdragen aan de relatie, maar kan ook confronterend zijn
Spiegelneuronen
wat je anderen ziet doen, spiegelt zich automatisch in je brein- de neuronen reageren alsof jij het zelf doet. Dat kan leiden tot onbewuste na-aap reacties, je ziet iemand lachen en lacht automatisch terug, of iemand gaapt en als in een reflex betrap je zelf.
Spiritualiteit
een diep persoonlijk innerlijk ervaren verbinding en kracht. Oorspronkelijk werd het begrip vooral gekoppeld aan religie en geestelijk leven, sinds de 13e eeuw kreeg het een maatschappelijke en psychologische en later ook een mystieke betekenis.
Stad van Axen
is gebaseerd op de theorie van Leary, de rollen worden -eveneens in een cirkel- geïllustreerd met dieren zo staat de uil in de bovenpositie voor wijsheid en de schildpad in de onderpositie voor onmacht, de leeuw en de hond rechts voor resp. kracht en volgzaamheid; de steenbok en de havik links resp. voor weerstand en agressie
Stapelbanen
werken bij meer bedrijven tegelijk, of bij dezelfde werkgever in verschillende functies. De reden: om inkomsten te verhogen of om werkervaring op te doen.
STARR
acroniem voor Situatie, Taak, Actie, Resultaat, Reflectie; deze vorm van vragen stellen op basis van ervaring wordt in sollicitatiegesprekken veel toegepast.
Storytelling
het gestructureerd vertellen van gebeurtenissen waarbij de verhalende elementen een emotie raken. Een verhaal blijft beter hangen dan een opsomming van losse feiten omdat linker en rechter hersenhelft samenwerken en het als een samenhangend geheel opslaan.
Strategie
gerichte werkwijze om doel te bereiken
Stress
is een vorm van spanning die ontstaat door aanhoudende druk, soms van jaren Signalen: minder plezier in het werk, snel geïrriteerd, thuis vaak met het werk bezig, moe, concentratieproblemen, moe, lichamelijke klachten, gevoel onbekwaam zijn.
Strook
een  term uit de TA die zo veel betekent als een eenheid van erkenning; het kan positief zijn -een waarderende reactie- of negatief als afwijzing of veroordeling. (Het woord komt van oorsprong het Engels ‘stroke’ het  Nederlands kent geen woord dat de lading dekt.)
Supervisie
ondersteunt studenten bij hun persoonlijke en professionele ontwikkeling en ervaren beroepsbeoefenaren bij het handhaven van hun professionele standaard
Symbiose
een zodanige relatie tussen mensen waardoor zelfstandig, los van elkaar functioneren moeilijk is; een gezonde symbiotische relatie is een baby met de moeder
Synergie
het resultaat van samenwerking levert meer op dan ieder op zich kan bereiken
Systeemdenken
Door te kijken naar het geheel de relatie tussen de delen beter begrijpen. Het zien van diepere structuren tussen schijnbaar onafhankelijke delen of gebeurtenissen. Systeemdenken is tegenovergesteld aan oorzaak-en-gevolg denken.

T

Talent
een natuurlijke aanleg
Taylor, Frederique
de mens is van nature lui, dat was zijn uitgangspunt. Hij vond dat mensen in fabrieken niet zo hard werkten als ze konden en dat kostte bedrijven geld. Hij bestudeerde productieprocessen en kwam tot de conclusie dat mensen duidelijke, afgebakende taken en controle nodig hebben om efficiënt en productief te zijn. Zijn gedachtegoed (1911) is tot ver in de 20e eeuw onder de naam scientific management toegepast in vooral productiebedrijven.
Technostress
mentale of fysieke spanningen en klachten omdat mensen problemen ervaren in de omgang met nieuwe technologie
Terugvalpreventie
terugvallen in oude patronen of gedrag voorkomen na veranderingsproces
Thomas en Kilman
ontwikkelden een test over de manieren van omgaan met conflicten: competitief, samenwerken, compromis zoeken, vermijden, aanpassen
Transactionele analyse
of kortweg TA is een theorie om patronen en onderliggende drijveren in communicatie te onderzoeken. Waarom doe je wat je doet en zeg je wat je zegt. TA is een effectief instrument bij coaching voor versterking van het zelfsturend vermogen. Eric Berne (1910-1970), psychiater, is grondlegger van de TA.
Transformatieproces
een proces van verandering
Transparant
persoonlijk: zeggen wat je vindt, voelt en denkt
Tijdmanagement
of timemanagement efficiënt omgaan met de beschikbare tijd

U

V

Vaardigheid
een doelmatige handeling waar niet of nauwelijks bij hoeft te worden nagedacht
Veranderen
anders worden door te werken aan jezelf, aan je manier van denken, aan je gedrag en/of situatie; groeien door te leren
Verantwoordelijkheid
als je ergens verantwoordelijk voor bent, dan draag je de verantwoordelijkheid en wordt er van je verwacht die verantwoordelijkheid ook te nemen waarop je vervolgens kunt worden aangesproken
Verantwoordelijkheidsgevoel
zich (al dan niet bewust) betrokken voelen bij of voor iets of iemand
Verwachtingen
zijn gebaseerd op de normen en waarden die mensen zich tijdens hun leven, onder invloed van opvoeding en omgeving, hebben gevormd
Visie
een realiseerbaar verlangen dat focus geeft
Visualiseren
verbeelden van een beeld in gedachten; bijvoorbeeld een herinnering oproepen met al je zintuigen, inclusief alle gevoelens en emoties
Vitaliteit
bruisen van energie; fit; lichamelijk, mentaal en emotioneel gezond
Voice Dialogue
Hal en Sidra Stone legden de basis voor deze coachmethode waarbij je jezelf beter leert kennen en in contact komt met je innerlijke stemmen, de subpersonen. Elke stem heeft een eigen manier van denken, doen, voelen en waarnemen. Bijvoorbeeld een situatie dat je met jezelf in tweestrijd bent, aan de ene kant heb je ontzettend veel zin in een ijsje, maar een stemmetje zegt nee, niet doen je bent net zo lekker aan het afvallen.
VUCA-wereld
We leven in een VUCA wereld 
Volatiliel (vluchtig, snel en dynamisch)
Uncertain (onzeker en onvoorspelbaar)
Complex (complexiteit, veel variabelen, verwarring)
Ambigu (dubbelzinnig en onduidelijk)

W

Waarden
wat voor iemand persoonlijk van belangis in zijn leven en werk; “waarden en normen
Waardering
erkenning, gezien worden, een compliment
Watzlawick
psycholoog deed veel onderzoek naar communicatie en kwam tot enkele stellingen die nog altijd gezien worden als de basis van de communicatie
Weerstand
een teken van negativiteit én van betrokkenheid. Het negeren van weerstand kan leiden tot cynisme en demotivatie.
Werkdruk
structureel het werk niet binnen de daarvoor gestelde tijd afkrijgen. Werkbelasting en persoonlijke belastbaarheid zijn niet in balans.
Werkstress
een syndroom van lichamelijke, motivationele, emotionele en gedragsmatige aspecten dat een reactie is op overbelasting door werk. Burn-out is een aparte vorm van werkstress
Wondervraag
is een coachtechniek die veel wordt toegepast in oplossingsgerichte coaching
Wijsheid
een vorm van bewust toegepaste intelligentie

X

Y

Z

Zelfbeeld
de manier waarop iemand over zichzelf denkt en zichzelf ziet. Het zelfbeeld wordt in de kinderjaren gevormd onder invloed van wat ouders en anderen over je hebben gezegd, wat de maatschappij zegt over je man of vrouw zijn, je geloof, afkomst en opleiding en niet in de laatste plaats wat je van jezelf vindt.
Zelfbeheersing
consequenties van handelingen overzien en er de verantwoordelijkheid voor nemen. Een gebrek aan zelfbeheersing, geen controle over impulsen
Zelfbewustzijn
begrijpen wie je bent en hoe je reageert op de wereld om je heen
Zelfconfrontatiemethode
deze in coaching toegepaste methode (afgekort ZKM) is een persoonlijkheidsonderzoek. Het persoonlijke levensverhaal is daarbij de ingang om te achterhalen welke opvattingen iemand over zichzelf heeft en hoe hij in verbinding staat met zichzelf en anderen. De methode is ontwikkeld door Hubert J.M. Hermans
Zelfdiscipline
te doen wat nodig is als dat nodig is of je er nu wel of geen zin hebt om het te doen.
Zelfkennis
inzicht in eigen kwaliteiten – sterktes en zwakten – waarden, overtuigingen en ambities
Zelfregie
net als bij zelfsturing en zelfmanagement gaat het om de bereidheid zelf verantwoordelijkheid te nemen voor continuïteit en duurzame inzetbaarheid op het werk.Van organisaties vraagt het lef om medewerkers de ruimte te geven te doen waar ze goed in zijn, duidelijke afspraken over wederzijdse verwachtingen zijn een voorwaarde voor het welslagen.
Zelfreflectie
observeren van het eigen handelen met als doel meer inzicht krijgen in de drijfveren die het eigen denken, doen en voelen beïnvloeden. Als je eerlijk durft te zijn naar jezelf en achterhaalt waarom je doet je wat je doet.
Zelfsturing
of zelfmanagement – beslissen over je eigen koers en de manier waarop je vorm geeft aan het te bereiken doel, daarbij rekening houdend met je persoonlijke waarden, kwaliteiten en mogelijkheden.
Zelfvertrouwen
gezond zelfvertrouwen is gebaseerd op zelf acceptatie, weten wat je waard bent op basis van je kennis, kunde en als persoon. Teveel zelfvertrouwen slaat door naar zelfoverschatting of narcisme; te weinig kan leiden tot onzekerheid en faalangst.
Zes Denkhoeden
De zes denkhoeden zijn ontwikkeld door Edward de Bono. Het is een constructieve methode om oplossingen voor problemen in een team te onderzoeken. De methode helpt om op een andere meer open manier naar problemen te kijken. De hoeden hebben een vaste kleur en rol:
  1. blauw = organiseren en beheersen
  2. wit = informatie verzamelen
  3. rood = gevoelens en intuïtie
  4. zwart = kritisch denken
  5. geel = optimisme, positieve kanten
  6. groen = creativiteit.
Zingeving
doen wat waarde heeft; zoeken en geven van betekenis
Zintuigen
horen, zien, ruiken, proeven, voelen en kinesthetisch (ervaren) – per seconde ontvangt een mens 10.000 zintuigelijke indrukken